Berriz ere armiarma.com gunera jorik, hango Euskal poesiaren ataritik bertso ezagun batzuk hartu ditut, Pedro Mari Otañorenak. Jakinak izango dituzue, baina niri behintzat ez dit kalterik egiten berriz ikusteak. Bost bertsoko sailetik bigarrena eta hirugarrena dira.

Zer txoriri buruz ari da Otaño? Asmatzen ez duenak, edo bost bertsoak ikusi nahi dituenak, aipatutako orrira jo dezala, XIX. mendekoetara, eta hantxe aurkituko du erantzuna.

...
-2-
Euskal lurreko txorietan dan txikitxoena da bera,
gaztain kolore bakarrekoa, nahi bada ez da ederra;
begi argiak, buru xanpala, moko ttenttea aurrera,
gorputza motxa, hanka laburrak, xaltokako ibilera,
xalapartako hegalaria eta kantari ergela.

-3-
Txotx batek aisa jasoko luke nola karga gutxi duan,
baina gustatzen zaio jartzea adar sendoxeagoan;
amildu arren ez leike galdu dakielako hegoan,
baina arkitzen baldin bada ere burnizko aldamioan,
hiru-lau aldiz xanpatutzen du seguru ote dagoan.
...

"Hiru-lau aldiz xanpatzen du, seguru ote dagoen"... Guk errazago egiten dugu salto sarera, zenbaitetan behin ere aurrez xanpatu gabe...

Eta norbaitek ombu gainera salto egin nahi badu, Otañorenean du horretarako ere aukera. Polita sail hori ere.

► (Dabilen harriari ez zaio goroldiorik lotzen.) Dabilen agintariari ez zaio egiarik lotzen.

► (Gezurra esan nuen Getarian, ni baino lehen zen atarian.) Gezurra esan nuen Itoitzen, herria bertantxe ito zen.

► (Adiskide onekin, orduak labur.) Internet sarean, orduak airean.

► (Umearen zentzuna, etxean entzuna.) Gurasooi bost axola, hor dago eskola.

► (Dagoenean bon-bon, ez dagoenean egon.) Hurbileko antxoak hamalau, denak jan eta barau.

Hona hemen berriki aurkitu dudan esaera zerrenda bat. Asko eta asko ezagunak dira, baina bada besterik ere.

Lantoki inguruan aparkatzera noa, eguerdi ondoan. Alboz albo edo baterian aparkatzen den toki horietako bat da, zuhaixka batzuekin: zuhaitz-arte bakoitzean bi auto sartzen dira zabalean; ez gehiago, ez gutxiago.

Ongi ari naiz? Esana dut xehetasunak guztiz beharrezkoak direla.

Iruditu zait, hantxe, eskuineko aldean, badela hutsune bat. Hurbildu naiz, poliki, baina hor ikusten dut auto handi bat dagoela, aurreraka sartua, gurutzaturik, berez birentzako den leku guztia hartzen duela berak bakarrik ia, diagonalean.

Nire artean: "Hementxe sartu behar diat, bada, kostata ere! Ikus dezala leku gehiegi hartu duela".

Beraz, bizpahiru metro aurrera egin, eta atzeraka sartu dut kotxea, zuhaixkari lur pixka bat zapalduz, xuxen-xuxena. Hartara, nirearen ipurdiak oso hurbil du bestearen muturra, baina, nirea xuxen eta bestea gurutzaturik daudenez, atea irekitzeko ez dut inolako arazorik izan nik, eta are gutxiago izango du berak.

Bizpahiru orduren buruan, itzuli naiz autoa hartzera. Ondoan ez dago lehengo autoa, eta nireak papertxo bat du kristal-garbitzekoaren azpian, bildu-bildua: "¿Sabes aparcar?".

Sutan nago oraintxe munduko gidari guztiekin, zuekin izan ezik: Gatzola, Joxe, Extari, Firue, Jozulin, Nineu eta Txurdin. Zeren eta, orain esan egia, zuetako inor ez zen izango, ezta? A!

Hona hemen Ipuin apetatsuak liburuko lehen ipuina: Etxe hartua. Jatorrizkoa, Casa tomada, 1951ean argitaratu zuen Cortazarrek, Bestiario bilduman.

ETXE HARTUA

Etxea maite genuen, handia eta antzinakoa izateaz aparte (gaur, antzinako etxeak jausten direnean, beren materialak saltzea onuragarriagoa denez), gure birraiton-birramonen, aitaren aldeko aitonaren, gure gurasoen eta haurtzaro guztiaren oroitzapena gordetzen zituelako.
Irene eta biok ohitu ginen bertan bakarrik irauten, eta hori erokeria hutsa zen, etxe hartan zortzi pertsona bizi zitezkeelako elkarri traba egin gabe. Garbiketa goizean egiten genuen, zazpietan jaikitzen ginelako, eta hamaikak irian uzten nizkion azken gelak Ireneri, errepasatzeko, eta sukaldera joaten nintzen. Eguerdian bazkaltzen genuen, beti puntual; ordurako ez zegoen ezer egiteko, plater zikin gutxi batzuk garbitzea ez bazen. Atsegin egiten zitzaigun bazkaltzea etxe sakon eta isila gure gogoan, eta nola moldatzen ginen garbirik edukitzeko pentsatzen genuela. Batzuetan etxeak galarazi zigula ezkontza uste izatera iritsi ginen. Irenek bi senargai uxatu zituen arrazoi handirik gabe, niri Maria Esther hil zitzaidan elkarrekikoa finko egin baino lehenago. Berrogeietan sartu ginen inoiz adierazi gabeko ideia batekin, alegia, gurea, anai-arreben arteko ezkontza moduko hura, birraiton-birramonek gure etxean finkatu zuten genealogiaren bukaera beharrezkoa zelako ideiarekin. Egunen batean han hilko ginen, etxea lehengusu lauso eta muker batzuen eskuetara iritsiko zen, horiek lurrera abailduko zuten lur sail eta adreiluekin aberasteko; edo hobeto, guk geuk irauliko genuen justizieroki beranduegi baino lehen.
Irene inori traba ez egiteko jaiotako neska zen. Goizeko egitekoak eginda, egunaren gainontzekoa puntua egiten pasatzen zuen, bere logelako besaulkian. Ez dakit zergatik jarduten zuen hainbeste denbora puntua egiten, nik uste dut emakumezkoek puntua egiten dutela lanbide horri esker deus ez egiteko aitzakia aurkitzen dutelako. Irene ez zen horrelakoa, beti gauza beharrezkoak ehuntzen zituen, negurako puntuzko prendak, galtzerdiak niretzat, berarentzat mañanitak eta txalekoak. Batzuetan txaleko bat ehuntzen zuen eta gero ostera desegiten zuen zerbait ez zitzaiolako gustatzen; irrigarria gertatzen zen artile kizkurrezko pila saskitxoan ikustea, hainbat ordutan izandako forma galtzeari aurka eginez. Larunbatean neu joaten nintzen hiri erdira artilea erostera; Irene konforme zegoen nire gustuarekin, aukeratutako koloreak gustukoak zituen, behin ere ez nuen artile-matazarik itzuli behar izan. Nik ateraldi horiek profitatzen nituen liburu dendetatik bueltatxoa emateko eta literatura frantseseko nobedaderik ba ote zegoen alferrik galdetzeko. 1939. urteaz geroztik ez zen deus baliodunik iristen Argentinara.

Baina etxeaz mintzatu nahi dut, eta Irenez, nik ez dudalako garrantzirik. Neure buruari galdetzen diot zer egingo zukeen Irenek puntua egin izan ez balu. Batek berrirakur dezake liburu bat, baina jertse bat bukatu denean, ezin da berriz egin errepikapena eskandaluzkoa gertatu gabe. Egun batez ikusi nuen kanforrezko komodako azpiko tiradera lepoko zuriz, berdez eta lilaz beteta zegoela. Naftalinarekin zeuden, mertzeria batean bezala pilatuta; ez nuen adorerik izan Ireneri galdetzeko haiekin zer egin gogo zuen. Ez genuen bizimodua irabazi behar, hilero iristen zen alorretako sosa, eta dirua emendatzen zen. Baina Irene puntua egiteak baizik ez zuen entretenitzen, iaiotasun zoragarria zeukan, eta niri orduak joaten zitzaizkidan triku zilarreztatuak bezalakoak ziren bere eskuak, joan-etorrian zebiltzan galtzorratzak eta zoru gaineko saskitxoak ikusten, non matazak etengabe astintzen baitziren. Ederra zen.

Nola ez naiz gogoratuko etxeko banaketaz. Jangela, gobelinodun aretoa, liburutegia eta hiru logela handi alderdi erretiratuenean zeuden, Rodriguez Peñari begira dagoenean. Pasabide batek eta bere haritz trinkozko ateak bereizten zuten alderdi hori aurreko alderditik, non komuna, sukaldea, gure logelak eta erdiko egongela baitziren. Logelek eta pasabideak egongelara ematen zuten. Etxera maiolikazko ezkaratz batetik sartzen zen, eta kantzel-ateak egongelara ematen zuen. Beraz, bat ezkaratzetik sartzen zen, kantzel-atea ireki eta egongelara pasatzen zen; albo banatan gure logeletako ateak zeuden, eta aurrean alderdi erretiratuenera ematen zuen pasabidea; pasabidetik aurrera eginda, haritzezko atea zeharkatu eta etxearen beste alderdia hasten zen, edo bestela bazegoen haritzezko atea baino lehen ezkaratzera hartu eta sukaldera eta komunera zeraman pasabide estuago batetik segitzea. Atea irekita zegoenean bat ohartzen zen etxea oso handia zela; bestela, orain eraikitzen den apartamentu horietakoa zirudien, kasik mugitzeko tokirik ez duena; Irene eta biok etxearen alderdi honetan bizi ginen, ia inoiz ez ginen haritzezko ateaz beste aldera joaten, garbiketa egiteko ez bazen, ezin sinesteko modukoa baita altzariek hautsa nola biltzen duten. Buenos Aires hiri garbia baldin bada, bere biztanleei zor die, eta ez beste ezeri. Airean lur gehiegi dago, aire bolada bat nahikoa da hautsa aurkitzeko kontsoletako marmoletan eta makrame-karpeten erronboen artean; luma-eskuilaz ateratzea nekeza da, hegan egiten du eta airean eskegita geratzen da, eta handik gutxira berriz pausatu da altzarietan eta pianoetan.
Garbi gogoratuko dut beti, sinplea eta alferreko inguruabarrik gabe izan zelako. Irene bere logelan zegoen puntua egiten, gaueko zortziak ziren eta bat-batean otu zitzaidan mate-ontzia sutan jartzea. Pasabidetik joan nintzen haritzezko ate erdi-irekiaren aurreraino, eta sukaldera doan bihurgunea hartzen ari nintzen jangelan edo liburutegian hots bat entzun nuenean. Soinua sor eta zehaztugabea izan zen, aulki bat erortzean ateratzen denean bezala, edo elkarrizketa bateko marmar ito bat bezala. Une berean edo segundo bat geroago berriz entzun nuen, gela haietatik aterantz zetorren pasabidearen barrenean. Atearen kontra oldartu nintzen beranduegi baino lehen, kolpean itxiz, gorputza bere kontra bermatuz; zorionez, giltza gure aldetik zegoen jarrita, eta gainera morroilo handia itxi nuen segurtasun handiagoa edukitzeko.
Sukaldera joan nintzen, ontzia berotu nuen, eta mate-erretiluarekin itzuli nintzenean zera esan nion Ireneri:
—Pasabideko atea itxi behar izan dut. Barreneko aldea hartu dute.
Ehuna erortzen utzi zuen eta bere begi sakon eta nekatuekin begiratu zidan.
—Ziur zaude?
Baietz egin nuen.
—Orduan —esan zuen galtzorratzak biltzen zituen artean— alde honetan bizi beharko dugu.
Ni artaz ari nintzen matea prestatzen, baina bera berandutu egin zen apur bat lanari berriz ekin baino lehen. Gogoan dut txaleko gris bat egiten ari zela; niri gustatzen zitzaidan txaleko hura.
Lehen egunetan ernegatuta ibili ginen alde hartuan biok utzi genituelako maite genituen gauza asko. Literatura frantseseko liburuak, esaterako, guztiak liburutegian zeuden. Irenek karpeta batzuen falta sentitzen zuen, baita neguan asko berotzen zuten txapinena ere. Berdin nik ipuruzko pipa, eta uste dut Irenek gogoan zerabilela urte askotako Hesperidina botila. Maiz (baina hau lehen egunetan gertatu zen bakarrik) komodetako tiraderaren bat itxi eta elkarri begiratzen genion, triste.
—Ez dago hemen.
Eta etxearen beste aldean galdutako guztiaren beste zerbait zen.
Baina abantailak ere eduki genituen. Garbiketa hainbeste erraztu zen non oso berandu jaikita ere, bederatzi eta erdietan esaterako, hamaikak baino lehen besoa besoaren gainean baikeunden. Irene ohitu zen sukaldera nirekin joaten eta bazkaria prestatzen laguntzen. Ongi pentsatu eta hauxe erabaki genuen: nik bazkaria prestatzen nuen bitartean, Irenek platerak prestatuko zituen, gauez hotz jateko. Poztu ginen, beti delako pixka bat gogaikarria arratsaldean logelak hustu behar izatea sukaldean aritzeko. Orain nahikoa genuen Ireneren logelako mahaiarekin eta fianbre fuentekadarekin.
Irene pozik zegoen puntu egiteko denbora gehiago ateratzen zuelako. Ni apur bat galduta nenbilen liburuak zirela-eta, baina nire arreba ez atsekabetzearren aita zenaren zigilu-bilduma aztertzen hasi nintzen, eta horrek lagundu zidan denbora pasatzen. Dibertitu egiten ginen, nor bere gauzekin, ia beti Ireneren logelan bildurik, erosoagoa baita. Batzuetan Irenek hauxe esaten zuen:
—Begira bururatu zaidan puntu hau. Ez al du hirusta-itxurako marrazkia egiten?
Handik pixka batera neu nintzen paper-laukitxo bat begien aurrean ipintzen niona, Eupen eta Malmedyren zigiluren baten meritua ikus zezan. Ongi geunden, eta poliki-poliki pentsatu gabe bizitzen hasi ginen. Badago pentsatu gabe bizitzea.
(Irenek ozenki amesten zuenean nik berehala galtzen nuen loa. Ez nintzen inoiz ohitu ahal izan estatuaren edo papagaiaren ahots horrekin, ametsetatik baitator, eta ez eztarritik. Irenek zioen nire ametsak astindu gogorrak zirela, inoiz manta erorarazten zutenak. Gure logelen artean egongela zegoen, baina gauez edozer entzuten zen etxe hartan. Arnasa hartzen entzuten genuen elkar, eztula egiten, aurreikusten genuen mesanotxeko lanpararen etengailuaren bila egindako keinua, edo elkarren lo galdu ugari.
Horretaz aparte etxean dena zegoen isil. Egunez zurrumurru domestikoak ziren, puntua egiteko galtzorratzen igurtzi metalikoa, karraskatxoa album filatelikoko orriak pasatzerakoan. Haritzezko atea, uste dut esan dudala, trinkoa zen. Sukaldean edo komunean, alde hartuarekin mugan geratzen zirenez, altuago mintzatzen ginen edo bestela Irenek sehaska-kantak abesten zituen. Sukalde batean beirak eta lozak nahiko zarata egiten dute beste edozein soinu sartzea galarazteko. Han ez genion isiltasunari tokirik uzten, baina logeletara eta egongelara itzultzen ginenean, orduan etxea mutu eta argi-ilunean jartzen zen, eta are polikiago egiten genuen urratsa elkarri eragozpenik ez egiteko. Nik uste dut horregatik gertatzen zitzaidala gauez, Irene ozenki amets egiten hasten zenean, berehala bizkortzen nintzela).
Ia gauza bera errepikatzea da, salbu eta ondorioetan. Gauez egarriak egoten naiz, eta ohera baino lehen Ireneri esan nion sukaldera nindoala baso bat ur hartzera. Logelako atetik (bera puntua egiten ari zen) sukaldeko hotsa entzun nuen; agian sukaldean edo agian komunean, ez zegoen jakiterik, pasabideko ukondoak zarata apaltzen baitzuen. Irene konturatu zen bat-batean gelditu nintzela, eta nire ondora etorri zen fitsik esan gabe. Hotsa entzuten geratu ginen, eta argi aski nabarmendu zen haritzezko ateaz honatagokoak zirela, sukaldean edo komunean, edo pasabidean bertan, ukondoa hasten den tokian, gure ondoan ia.
Ez genion elkarri begiratu ere egin. Ireneren besoa estutu nuen eta lasterka eginarazi nion nire ondoan kantzel-ateraino, atzera egin gabe. Zaratak handiagoak ziren, baina beti sorrak, eta gure bizkarrean. Atea kolpez itxi eta ezkaratzean geratu ginen. Han ez zen ezer entzuten.
—Alde hau ere hartu dute —esan zuen Irenek. Puntu-lana bere eskuetatik zintzilik zegoen, eta hariak ateraino iristen ziren, kantzel-atearen azpitik galduz. Matazak beste aldean geratu zirela ikusi zuenean bere puntu-lana askatu zuen begiratu ere egin gabe.
—Zerbait hartzeko astirik izan duzu? —galdetu nion, alferrik.
—Ez. Deus ez.
Soinean geneukanarekin geunden. Gogoratu nintzen nire logelako armairuan zeuden hamabost mila pesoez. Orain berandu zen.
Eskumuturreko erlojua oraindik nirekin banuenez, gaueko hamaikak zirela ikusi nuen. Nire besoaz Ireneren gerria inguratu nuen (negarrez ari zen, nik uste) eta kalera irten ginen. Urrundu baino lehen errukitu nintzen, sarrerako atea ondo itxi eta giltza estoldara bota nuen. Ez zedin gizajoren bat, lapurtu nahian edo, etxean sar, ordu hartan eta etxea hartuta egonda.

(Julio Cortazar. Itzultzailea: Jon Alonso, 2005)

Argazkiaren beheko aldean, testu bera jarri dut gaurko ortografian, puntuaziozko aldaketa txiki batzuk besterik egin gabe (barkatu: kapilau jarri dut, eta ez kaperau, hala dakarrelako Euskaltzaindiaren Hiztegi Batuak). Argazkian (Igor Ingok egina da), Larrun mendia eta Kaule Baita baserria, Berakoa.

Berako idazkariaren komunikazioa Larrun mendiko kapilau postuaz (1786)

Vera y mayo de 1786

Jaun Apeza. Errecivitu nuen pontutic, eguin nien presente zure orezco letra, erenegun eguina, gure Alcate et juratuei, ceinetan erraiten baituçu, causi ditezela capera ortan, hil onen 16n, eta uriya bada, 17 an zure capilantasunaren escritura eguitera, vada ortaracotz abisatuac direla Berce iru erriaq eta manatzen naute, zuri erraiteco, nola eztiren causitzen estatuban, capera orretara igaiteco, eta Badaquizula gure comunitateac ongui causitu duela zu capilan, izaitea, plazer duzun Demboraraino, eta presentian causitzen direla sentimendu Berean, eta concurrituco dugula, gure pagamendu partiarequin, orainderaino eguin darotzagun bezala, eta Baldin Plazer Badute, Urruñaco, Saraco, eta Azcaingo Jaunac, eguin zuri, escritura, ongui causituco duela gure comunitateac, eta eztugula oposaric deusetan ere eguinen, Bada Yaun-oriec eguiten duten gucia, artuco dugu on-zat, eta Yracurtzen diotezula letra unen contenimendua, guelditzen da, gure comunitatea, eta particularqui, zure, eta Jaun horien gucien zervitzari humila.

Bera, 1786ko maiatza

Jaun Apeza. Errezibitu nuen puntutik, egin nien presente zure ohorezko letra, herenegun egina, gure Alkate et juratuei, zeinetan erraiten baituzu, kausi daitezela kapera horretan, hil honen 16an, eta euria bada 17an, zure kapilantasunaren eskritura egitera, bada horretarakotz abisatuak direla bertze hiru herriak. Eta manatzen naute, zuri erraiteko, nola ez diren kausitzen estatuan, kapera horretara igaiteko, eta badakizula gure komunitateak ongi kausitu duela zu kapilan izaitea, plazer duzun denboraraino, eta presentean kausitzen direla sentimendu berean, eta konkurrituko dugula, gure pagamendu partearekin, orainderaino egin darotzagun bezala, eta baldin plazer badute Urruñako, Sarako eta Azkaingo jaunak egin zuri eskritura, ongi kausituko duela gure komunitateak, eta ez dugula oposarik deusetan ere eginen, bada jaun horiek egiten duten guzia, hartuko dugu ontzat. Eta irakurtzen diotezula letra honen kontenimendua, gelditzen da, gure komunitatea, eta partikularki, zure, eta jaun horien guzien zerbitzari umila.

Izenik ez nekien, baina gogoan gelditu zitzaidan mutil haren aurpegia. Handik urte batzuetara jakin nuen nor zen, ordurako profesional egina: Asier Olaizola.

Handik gutxira, Aimar anaia gaztea oraindik hobea zela jakin nuen. Hura ez dut inoiz jokatzen ikusi bertatik bertara, baina zur eta lur utzi nau askotan. Nor ez?

Atzo, Aimar Olaizolak buruz buruko txapela irabazi zuen lehenbiziko aldiz, partida ia galdu bat altxatu eta gero: 6-15 galtzen joan, 22-18 gailendu. Tarte horretan, botillero zuen Asier anaiak ere zerikusia izan omen zuen: gehiago zezakeela ikusarazi, bere buruarekin haserrarazi, sua piztu... Ez zion zaplastekorik emango, baina bai zartako bat barru-barruan. Anaiaren zartakoa.

Zorionak, Aimar, Asier, Goizueta eta gainerakoak.

Zuek ikusi zer egin nahi duzuen lehenago: irakurri edo entzun. Nik, dudarik gabe, entzutea gomendatzen dizuet, kantatutako unea berritzeko modurik hurbilena hori delako, eta erritmoaz, doinuaz eta kantaeraz gozatzeko aukera ematen duelako. Sar zaitezte www.bertsozale.com/gipuzkoa2003/txapelketa.htm orrian, Dokumentuak atalean final-erdiak hautatu, eta hor Audioa sailean bilatu (Tolosakoak, Zarauzkoak eta Eskoriatzakoak datoz).

Bertso hauei buruz asko esan daitekeela uste dut, baina oraingoz testuari eman diodan izenburuaren zergatikoa aipatu besterik ez dut egingo. Hirugarren bertsoaren (bertsoaldi osoaren) amaiera da hunkigarriena, seguruenik, alde batera utzita zenbateraino den efektu erraz samarra bilatzea (horretan ere zalantzak ditut nik, benetako zirrara sentitu bainuen une hartan: gutxi aski nik?). Hala ere, bigarren bertsoaren amaiera eraman dut titulura. Erraza ematen du, baina indar ikaragarria du niretzat; besteak beste, guk hain maite dugun hitzaren ahalmena ekartzen duelako hizpidera, komunikazio premia. Entzun, entzun, ea zer diozuen.

Aitor Mendiluze. Gaia: Amaren armairuan zenbiltzala, koñak-botila erdi-huts bat aurkitu duzu arropa artean ezkutatuta. (Bertsolariak aukeratutako doinua: Txikitatikan edukia dut, zazpi puntukoa).

-1-
Larunbata da, ta garbiketa
egiten degun eguna.
Amaren gela utzi nahi nuke
dotore eta txukuna.
Armarioan hasi naiz eta,
zer da hemen daukaguna?
Likore marroi iluna,
amarentzako kuttuna.
Inoiz ez nuen pentsatu, baina
seguru nago hau duna
gauetan entzun izan ditudan
negar tristeen laguna. (bis)

-3-
Askotan nahia eta aukera
izaten ohi dira bana:
nahi luke baina poztu ezina
malko arten darama.
Nola hurbildu ote ninteke
laguntzeko beregana?;
nola kendu bere lana?,
ta nola arindu drama?
Gaur iluntzean joaten denean
hartzera hemen zeukana,
nere nota bat aurkituko du:
"Asko maite zaitut, ama". (bis)

Zer da, eta Urdazubiko maisu handiak konparazione txit aldrebes eta baldartzat erabili zuela sagarroi edo trikuaren erditzea. Kumeen arantzek ziztatu beldurrez erditzearen gibelatzea edo atzeratzea, luzamendutan ibiltzea, berdindu nahi izan zuela konbertitzearen gibelatzearekin: zenbat eta gehiago geroratu sagarroiak erditzea, hainbat zorrotzago kumeen arantzak; zenbat eta gehiago geroko gerotan utzi konbertitzea, hainbat okerrago.

Naturak eta sagarroiak gehiago jakinki, ordea, Axularrek berak baino. Ederki aski erakutsi digu Aurelia Arkotxak gaurko Berrian.

(Nik bezala lapurtarrarenak irakurtzeko jaidura ez duenari beharbada oharkabean pasatuko zitzaion Mimits izenburua, eta horregatik egin dut batez ere ohartxo hau.)

Zatitxo batzuk bakarrik irakurri ditut oraindik, eta behin Zestoako bainuetxean hartu nuen zurrusta-masajea ekarri dit gogora: hori da hori hitz-zurrusta, gogoeta-zurrusta, gihar eta neurona guztiak dantzan jartzeko modukoa! Aldika zakar samar jorik ere, osasungarria, dudarik gabe. Zuei ere gustatuko zaizuelakoan nago. Hau da azken testua:

EGURALDIAZ: ZERTAZ BESTELA? Bizi erdia euskarazko testuei begira daraman honek deklaratzen du ezen joan deneko urte mordoan euskaraz irakurri duen esaldirik politena, edo ederrena, edo onena, edo gustagarriena... edo ez dakit ze hitzekin esan, honako hauxe dela: "Kosta laino txepel batzuk agertuko dira, nora mugitu asmatu ezinik". □□ Esaldia —merezi du aitorpen publiko bat— Joxe Landarena da, eta Egin egunkarian agertu zen 1998ko San Juan bezperan; egun seinalatu horretan egin behar zuen eguraldiaren iragarpena zen, eta ez naiz oroitzen laino txepelik agertu ote zen kostatik eta ezta asmatu ezinaren nagiak uxatu eta azkenerako norabait mugitzen asmatu zuten ere. Horixe da gutxiena. Axola duena da Joxe Landak ez duela literaturarik egiten, ez duela idazten idazten dutenek idazten duten bezala, eta hala eginen balu, nekez aterako litzaioke horrelako alerik, gainera. Hamar hitz horien (eta batik bat azken lauen) aparteko grazia sano hori beste iturri batetik dator, beheragoko maila batetik, hau da, barrenagotik: erdara (eta kultura) gutxiko jende argiaren mintzotik; hizkuntzaren egile bezainbat desegile direnen ganbara ezin hustuzkotik.

Horren segida-segidan, liburuari izenburua ematen dion esaldiaren azalpena dator, burutzeko:

Eguraldiari begira bizi gara, denboraren tximistatik ihesi. Hartara lerratzen zaigu mihia gutxiena uste dugunean. Eguraldia eta bizi-beharra elkarrekin lotuak ageri zaizkigu baserriko berri batere ez dakigunoi ere, eta arrazoia da eguraldi narratxa, eguraldi muxiña, edo ustela, edo zaztarra egiten duela beti hiltzeko, grazia gutxiko eguraldia beti; ona bai noiz edo noiz, baina eder sano zoragarririk ez sekula. Badaki hiltzeko hotzak egiten neguan, baina hiltzeko girorik ez du egundo egiten, ez da ezagutu holakorik eguzkiaren azpian. Aitzakiarik gabeko eguraldiak ere ez daki hiltzeko arrazoirik ematen. Egongiro egongo da, edo sutondo giro, edo ibilgiro, baina hilgiro ez, zerraldo girorik ez, mundua mundu hau denetik. Horregatik bizi gara eguraldiari begira, eguraldiaren eta bizi-beharraren hotz-beroen azpian. Gaur-ere-ezka. Eta eguraldirik gabeko ametsetan bakarrik ibiltzen gara herio garbiz; huraxe da oroitzeko moduko heriotza bakarra. □□ Joxe Landaren graziaren laurdenik ere gabe, hementxe doa nire iragarpena, nahi zenukeen aldi oro (liburua zabaltzen lanik hartu gabe gainera) irakur baitzenezake: □□ Gaur ere ez du hiltzeko eguraldirik egingo.

Zutabe polita Uxue Apaolazak 7. orrian: Gazte tontoak. Bat nator guztiz berarekin; zutabearen ironia gordinarekin, alegia.

Heltzen garenean, erresidentziatan usteltzen utziko ditugu agian ezjakinak, telebista jaleak eta kontsumista hutsak garela esaten digutenak; orain berrogei bat urte dituzten eta, asko irakurri duten ez dakit, baina zer irakurri behar den eta zein izen esan behar den ederki dakiten intelektual estatistiko eta idazle sasi-soziologo guztiak.

Horrelaxe amaitzen da. Baina irakur ezazue osorik, irakurri. Barrurago, Tartea gehigarrian, Unai Elorriagari egin dion elkarrizketaren sarreran, honela dio Nekane Gonzalezek, egongela deskribatu eta itaunekin hasterakoan:

Margoak eta hitzek bat egiten duten espazioan, algortarrak ezti koloreko begiekin erantzun die galderei.

Nik, lesakarrek bezala, Beti Gazte izan nahi dut. Eta, beratarrena bezala, Gure Txokoa izan dadila hau. Eta, debarrek bezala, Hamaikak Bat egin dezagula (zenbat gara oraingoz, zazpi?). Ongi etorri, Jozulin eta Ramon.

Zer? Zorongo honi zer aldikada bitxik eman ote dio gaur halako ikerketa zozo-linguistikoetan hasteko? Kukuak oker jo ote dio?

Aski erraza da. Blogari estimatu baten testuan gogoa sexuaz gozatzeko irakurri dut, eta hortik hasi da dena. Arraioa! "Go-gorra da gero, honek go-oglera jotzen (go-tzen?) du (go-goa) go-ititzen zaionean!", esango du zuetakoren batek... Ez, ez... Zaudete lasai. Ez noa hortik.

Linguistikoa da kontua. Pentsaketan hasi naiz, nik beti sexuaz gozatzeko gogoa esango nukeela, ez nukeela testuan aurkitu dudan ordena horretan esango. Eta ez nauela betetzen azken aldian sumatu dudan joera horrek, aditza albait aurreratzeko irizpidearen haritik zernahi-nolanahi aurreratze horrek, sintagma-buru guztiak osagarriaren aurretik emate horrek... Ohartxoa baino ez da, e!

Izan ere, begira: erraz komunikatzearen mesedetan egiten den aukera da (hitz) gakoak aurreratze hori, ezta? Alegia, gogo da hor burua, eta hari itsatsirik doa osagarria. Baina..., haria hainbat modutan harilkatzen da testuetan ere, eta korapiloa zerk sortzen duen ere ezin da hain erraz epaitu beti: osagarriak eramaten du gakora errazenik behin baino gehiagotan... Adibide argiagorik nekez aurki liteke, gainera, esku artean dugun hau baino: zerk egiten du tira gehiago, gogo hitzak ala sexu hitzak? Zerk bultzatzen du gehiago aurrera?

Gogoa, gozatzeko gogoa, hurrenkera horretan da niretzat eraginkorrena. Ez baitira gauza bera, nire iritzian, 'Gozatzeko gogoa' Googlen eta Googlen gozatzeko gogoa.

Go-rrin-go samarra izaki ni!

Go!

(=Jo?)

Medikuntzan erabiltzen dute, nonbait, kukupraka lorea, baina norberak ezin esperimenturik egin, toxikoa baita neurri batetik gora, hilgarri ere izateraino! Aipatzen dute sendabelarrei buruzko Elhuyaren aldizkari honetan.

Larunbatean mendi-bueltaxka bat egin nuen, eta, kukuprakak ez ezik, suge bat ere ikusi nuen (aspaldiko partez), eta sasoiko lehenbiziko onddoa harrapatu (bareek kapelaren laurdena baino ez zidaten utzi; haiek ere nik bezainbesteko irrika izango zuten!). Onddoez ari garela, ea niri adina gustatzen zaizkizuen webgune hau eta hau. Ez esan ez dela ederra, adibidez, onddo zuri honen argazkia, hemen ezkerrean boletus edulis sakatuta ikus daitekeena.

Zuei ari natzaizue, Gatzola eta Extari. Zuek tarteka kasu egiten didazuela, horixe baino ez dakit. Joxe Aranzabalek ere kiku bat egin zuen; ez dakit geroztik ibili den. Gainerakoan, nik lagunen sailean jarritako Conflicto blogaren egileak ere jarriak gaitu berean, eta ez dakit handik hona beste inor agertu ote den.

Tresna polita da oso esku artean dugun hau. Denborapasa ederra ere bai, onerako eta txarrerako. Nik, esan nuen bezala, probatxoa egiteko tentazioa izan nuen, eta hasteak berak gero nola-hala jarraitzera behartu nau. Orain arte behintzat.

Hemendik aitzina? Ez dakit. Bakarren batek zuzenean postaz idatzi nahi badit, igorringo abildua xasamail puntu comera idatz dezake (eta uste dut orduan ez nukeela eragozpenik izango nor naizen esateko...). Zuen berrien zain, beraz. Asteburu on!

Zeozer berri ekartzeko, argazki-asmakizun erraz bat jarriko dizuet. Horren egilea bai, ni neu naiz. Ez da beste munduko gauza, baina nik egindako txarrena behintzat ez da eta...

- Herria eta hizkuntza (Mikel Laboa)
- Esperantzarik gabeko amodioa (Txomin Artola)
- Primaderari (Erramun Martikorena)

Bestalde, Xalbador bera kantugai bihurtu zuen Xabier Lete olerkari eta kantariak Xalbadorren heriotzean abesti hunkigarrian (Urepeleko artzaina izenez ezagunagoa, beharbada).

Nik, hemen, hain ezaguna ez den Xalbadorren bertso-sorta batetik nahi nuke pare bat aldatu. Berriz argitaratu duten Odolaren mintzoa liburutik hartu dut (Auspoa eta Gipuzkoako Foru Aldundia, 2004).

Semeari paratuak dira bertsook, Mixel semeari. Ameriketan zen Mixel, baina ustez laster itzuli eta etxean plantatzekoa. Halako batean, ordea, kezka sortu zitzaion aitari, ikusten denez, etorrera gibelatzen ari zela eta. Honela diotso:

(...)
-7-
Lau haurridetarikan hi haiz hautatua
etxeko nagusitzan hik daukak eskua;
denek utzia ditek hiretzat lekua;
kontsidera dezakan jina duk ordua
hemengo lemazaintzat hihauren burua.

(...)

-10-
Bainan ez nikek nahi, o seme maitea,
desafia dezakan kontraka haizea:
sort etxearen karga bortxarat hartzea;
hobe baituk hi baino etxea galtzea,
nahiz tristea izan gure zahartzea.

(...)

Iruzkinak, zuen esku. Letek esandakoa gogoratu besterik ez dut nik egingo: "Adiskide bat bazen, orotan bihozbera, poesiaren hegoek, sentimentuzko bertsoek, antzaldatzen zutena." (Xabier Lete, Xalbadorren heriotzean).

Makina bat arazo izan bide dute aurten, Espainiako zelaietan, bi hauek eta beste hainbat jokalari beltzek (Osasunan bertan ere bada beste bat: Morales uruguaiarra). Esatekoak ez direnak entzun behar izan dituzte, zoritxarrez, zenbait jenderen arrazakeria dela medio.

Bada, joan den igandean, Iruñean jokatu zuten Osasunak eta Espanyolek, eta partida amaitzean besarkatu egin omen ziren Kameni eta Webo (herrikide, selekziokide eta lagun), jendeak "Kameni, Kameni" oihukatzen zuen bitartean (Webo maite dutela erakutsia dute lehenago ere).

Ez dute erraza izan dauden tokira iristea. Kameni bizpahiru urtez egon da Frantziako Ligan, ia batere jokatu gabe, eta aurten nabarmendu ditu bere dohain guztiak, Lotina entrenatzaile bizkaitarrak aukera eta konfiantza emanik (Iruñean oso oroitzapen ona utzitako entrenatzailea, bidenabar esateko). Webo bera ere une zailak pasatutakoa da Iruñean, duela pare bat urte ia-ia fitxarik gabe ere utzi baitzuten; orain, aurrelari kementsu eta eraginkorra da, eta etorkizun handia du, gaztea baita oso.

Webo eta Kameni, Kameni eta Webo. Jokalari kuttunak ditut biak ala biak. Giza baliorik onentsuenetako batzuen erakusgarri. Seguru nago hunkitu egingo nintzatekeela igandean besarkaturik ikusi banitu. Inongo argazkitan ere ez dut, ordea, irudi hori aurkitu. Ez dakit zergatik.

Uma inesgotável esperança

É certo que existe uma terrível desigualdade entre as forças materiais que proclamam a necessidade da guerra e as forças morais que defendem o direito à paz, mas também é certo que, em toda a História, só pela vontade dos homens a vontade doutros homens pôde ser vencida. Nao é com forças transcendentes que teremos de confrontar-nos, mas sim, e apenas, com outros homens. Trata-se, por tanto, de tornar mais forte a vontade de paz que a vontade da guerra. Trata-se de participar na mobilizaçao geral de luta pela paz: é a vida da Humanidade que assim estaremos defendendo, esta de hoje e a de amanha, que talvez se perca se nao começarmos a defendê-la agora mesmo. A Humanidade nao é uma abstracçao retórica, é carne sofredora e espirito ansioso, e é também uma inesgotável esperança. A paz é possível se nos mobilizarmos para ela. Nas consciencias e nas ruas.

Itxaropen agortezina

Egia da desoreka itzela dagoela gerraren beharra aldarrikatzen duten indar materialen eta bakearen eskubidea babesten duten indar moralen artean. Baina egia da, baita ere, Historian zehar gizaki batzuen borondatea gailendu zaiola soilik beste gizaki batzuen borondateari. Beste gizon batzuekin borrokatu behar dugu, nahikoa dugu hori, eta ez indar transzendentalekin. Halatan, bakearen borondatea gerraren aldeko borondatea baino sendoago bihurtzea da kontua. Bakearen aldeko borroka orokorrean parte hartzea da auzia: Gizadiaren bizitza da babesten ari garena, gaur dugun Gizadia eta bihar izango duguna, zeina agian galdu egingo baitugu gaurtik bertatik defendatzen ez badugu. Gizadia ez da abstrakzio erretoriko bat, haragi mindua eta bizi nahiaren espiritua baizik, eta baita itxaropen agortezina ere. Bakea posible izango da bakea lortzeko mobilizatzen bagara, hala kontzientzien baitan, nola kaleetan.

Una inagotable esperanza

Es cierto que existe una terrible desigualdad entre las fuerzas materiales que proclaman la necesidad de la guerra y las fuerzas morales que defienden el derecho a la paz, pero también es cierto que, a lo largo de la Historia, sólo con la voluntad de los hombres la voluntad de otros hombres ha podido ser vencida. No tenemos que confrontarnos con fuerzas transcendentales, sino, y sólo eso, con otros hombres. Se trata, por tanto, de hacer más fuerte la voluntad de paz que la voluntad de guerra. Se trata de participar en la movilización general de lucha por la paz: es la vida de la Humanidad la que estamos defendiendo, ésta de hoy y la de mañana, que quizás se pierda si no la defendemos ahora mismo. La Humanidad no es una abstracción retórica, es carne sufriente y espíritu en ansia, y es también una inagotable esperanza. La paz es posible si nos movilizamos para conseguirla. En las conciencias y en las calles.

Batetik, arrautza-gorringoa dugu, jakina; zuringoa ez dena, alegia.

Bestetik, perretxiko preziatua. Niretzat, inon denik eta politena. Eta, harrapatzen hain zaila izanik, ia mirarizkoa. Nik behintzat behin edo bitan bakarrik izan dut halako plazera. Izen zientifikoa amanita caesarea du. Hemendik atera dut irudia:
http://www.grn.es/amjc/bolets/acaesar2.htm

Lehenbiziko adieraren haritik, Intza proiektuaren webgunean ('Euskal lokuzioak sarean'), honako esapide hau ageri da:

gorringo biko pare bana ukan. Azalpena: ausarta izan. Adibideak: Aizkolariyak ere Euskal-errikuak dira dituztenak pare bana gorringo bikuak. Nondik: MUGERTZA, E. "Mendaro Txirristaka" (Bertsolaria, 1874-1955). A. Zavala / Mendaro Txirristaka. Kontzeptuak: ausardia. Gazteleraz: tener un par de pelotas.

Interesgarria iruditzen zait esapidea zabaltzea; ezagutaraztea, eta adieran ere zabal hartzea. Izan ere, nola esaten diozue zuek, neska bati, mutil bati hik dauzkak koskabiloak! (edo halako zerbait) esango zenioketena? Nik ez dut jakin oraintxe arte, baina argia egin zait: ez ote da aski egoki hik dauzkan gorringoak!

Gorringoa, beti, gauza ona. Horretan dudarik ez dago. Lehen baino ere ederragoa iruditzen zait hitza.

Ba omen zen mutiko bat, Bertran izenekoa, Jesus ezin erranarazi ziotena. Behin eta berriz saiatzen ziren, alferrik.

- Bertran, errazu Jesus.

Eta hark:

- Lehen erran zen.

Beti horrela. Halako batean, erran omen zioten:

- Bertran, zerramak kumeak egin ditu.

Orduan mutikoak:

- A, bai? Zenbat?

- Hogei hemeretzi guti.

- Jesus! Eta baditu horrenbertze titi?

Hala erdietsi zuten mutikoak Jesus erratea. Horrekin batera, beharbada, euskal matematika modernoari hastapena eman zitzaion.

Gizaseme bat, gaztea, kalean deslai aurkitu dute, ongi jantzia baina blai-blai egina. Hitz-erdirik ere esaten ez. Eraman dute egoitza batera, jarri dizkiote ez dakit zenbat interpretari, eta mutu dirau hala ere.

Papera eta arkatza ekarri dizkiote, halako batean, eta piano bat marraztu du. Inguratu diote, bada, pianoa. Zoragarri jotzen omen du. Harekin gozatzen bera eta gozatzen ingurua; gainerakoan, ezinegonik, beldurrez. Bere partiturei itsatsia beti.

Gure plaza txiki hau ere libre duzu, gazte.

(Amaiera hobe bat merezi zuen, baina zer eginen diogu... Animatzen bazara, Gatzola...)

Argazkia: AP