O cine naceu oficialmente o 28 de decembro de 1895. Este día os irmáns Lumière amosaron os seus filmes aos espectadores do Salon Indien de Paris.
Coa masificación da guerra e o desenvolvemento da propaganda, foron moitos os réximes que viron nel unha ferramenta moi útil para espallar o seu ideario.
Deste xeito, atopamos numerosos exemplos de cine propagandístico ao logo da historia.
Durante o réxime nazi en Alemaña destacou a realizadora Leni Riefenstahl con películas como Trumph des willens (1936) ou Olympiad: Fset der volker (1936) nas que ensalza a figura do dictador Adolf Hitler.
Leni Riefenstahl
En Italia atopamos o filme Scipione L’africano (1937) no que se ensalza ao Imperio Romano e por extensión ao réxime fascista de Mussolini.
A URSS foi un dos réximes que máis empregou o cine como ferramenta propagandística, posto que Lennin era sabedor de que este podía ser unha forte arma de guerra. Nel destacan películas como Oktiabr (1926) ou O acorazado Potemkin (1925), un dos exemplos máis importantes de cine propagandístico.
O acorazado Potemkin (Броненосец Потемкин, ou Bronenósets Potyomkin, en ruso) foi dirixida polo cineasta soviético Serguèi Eisenstein e considérase un dos mellores filmes da historia do cine.
Serguei Eisenstein
Trátase dunha película baseada, parcialmente, en feitos reais acontecidos no porto de Odesa (Ucrania) durante a semana do 26 de xuño de 1905.
O filme está composto por cinco episodios: Homes e vermes(Люди и черви), Drama no Golfo de Tendra (Драма на тендре), O morto clama (Мёртвый взывает), A escaleira de Odesa (Одесская лестница) e Encontro coa escuadra (Встреча с эскадрой); nos que se narra como os mariñeiros do acorazado se sublevan aos seus dirixentes ante a explotación e as pésimas condicións nas que se atopan.
A escaleira de Odesa - O acorazado Potemkin
Mais co paso do tempo o cine deixou de ser empregado como ferramenta propagandística, debido, en gran medida, á paulatina desaparición das ideoloxías.
Ora ben, na actualidade podemos atopar obras cinematográficas cunha marcada opinión persoal do director como, por exemplo, Land and freedom de Ken Loach ou Unha verdade incómoda do aspirante a presidente dos EE.UU Allen Gore, inda que estas xa non se consideren propaganda.
Malia isto, gustariame propoñervos unha reflexión: poden considerarse as películas de Hollywood unha ferramenta propagandística cuxo obxectivo é espallar a doutrina neoliberal capitalista, reflectida a través do modelo de vida norteamericano?
A agitprop ou propaganda de axitación é unha estratexia política xeralmente de tendenza comunista que foi descrita, orixinariamente, polo doutrinario marxista Georgi Plejánov.
Este modelo propagandístico difúndese a través da arte e/ou a literatura empregando como métodos a axitación e a propaganda. O seu principal obxectivo é influenciar á opinión pública.
Lennin tamén a desenvolveu sendo, asemade, o que lle outorgou o nome (agitprop) debido a os seus argumentos emocionais e razoados. O termo é unha abreviatura da Oficina de Axitación e Propaganda (OSVAG) do Partido Comunista da Unión Soviética.
Propaganda de axitación
Dentro da Oficina de Axitación e Propaganda traballaban, pois, axitadores e propagandistas.
Propagandista: trátase daquelas persoas cuxa misión é transmitir unha gran cantidade de ideas a un grupo reducido de persoas. O método empregado denomínase “revelación política” e consiste en relacionar un feito puntual co contexto xeral da doutrina. Por exemplo: “a xente non pode ir á compra porque non ten diñeiro, e non ten diñeiro por culpa do FMI”.
Axitador: ao contrario que os propagandistas, inculcan poucas ideas a un gran número de persoas. O método empregado neste caso denomínase “voz da orde”. As voces da orde soen expresar obxectivos a través dun slogan que actúa como control emotivo. Nembargantes, a voz da orde ten un unha parte racional, por exemplo, “A unidade do proletariado”.
Aliña de actuación propagandística seguida por Lennin durante a Revolución Rusa (1917) tiña un obxectivo fundamental: concienciar aos proletarios da explotación capitalista, xa que Lennin consideraba que estes non tiñan posibilidades de adquirir por si mesmos a conciencia de “clase en si” da que Marx falaba, estando capacitados só para adquirir unha “conciencia sindical”.
Dende esta perspectiva as masas populares só contarían cun poder cego e espontáneo. De xeito, que deberían ser os intelectuais dunha elite política os que terían o deber de espertar a conciencia revolucionaria nas masas proletarias.
Este postulado xustifica a misión “educativa” que se lle outorga á propaganda dentro do sistema soviético.
Así pois, as masas e o partido son complementarios, posto que un non pode actuar sen o outro. Os proletarios aportan a forza e a espontaneidade e o partido forma a conciencia revolucionaria.
Mais na práctica, os revolucionarios atoparon algunhas dificultades ao pór en marcha a acción de propaganda a través da educación política:
1-Importante analfabetismo.
2-Diversidade cultural dos diferentes pobos que integrarían a URSS.
Tralo remate da época zarista en Rusia, no que constitúe o período pre-revolicuinario, comeza unha nova etapa marcada por un estilo comunicativo persuasivo de forte influencia para as masas iniciado en 1917 coa coñecida Revolución Soviética ou Rusa.
Vladimir Ilich Ulianov "Lennin"
Mais para comprender a acción propagandística levada a cabo por Lennin na devandita revolución, debemos deternos antes nalgúns aspectos da súa ideoloxía.
Fundamentos filosóficos da revolución: o materialismo histórico de Marx.
A groso modo e sen profundizar demasiado, o materialismo histórico de Marx plantexa que o motor da historia é a loita de clases.
Karl Marx
Logo dun “comunismo primitivo” ao comezo da historia, algúns homes comezan a apropiarse dunha cantidade de bens e riquezas que, ao xerar desigualdades, desata a loita de clases.
A través dos séculos, como consecuencia da posesión dos bens de produción sempre existiron dúas clases sociais antagónicas en conflito (amos-escravos na sociedade escravista, terratenentes-servos na sociedade feudal, burgueses-proletarios na sociedade capitalista). Unha delas é explotada en beneficio da outra, esta última, propietaria dos medios de produción.
Este conflito dá lugar á aparición dunha estrutura social e económica.
De acordo con Marx, na derradeira fase da loita, os proletarios toman conciencia da explotación á que se ven sometidos polo capitalismo e acceden ao poder así como á propiedade dos medios de produción.
Deste xeito desaparece a loita posto que se orixina a sociedade sen clases ou sociedade comunista.
ESQUEMA DA EVOLUCIÓN DIALÉCTICA DA HISTORIA SEGUNDO MARX
Lennin partirá, pois, desta corrente de pensamento para levar a cabo a Revolución Soviética de 1917, mais toda ela non é froito só da súa figura xunto con outros nome que posteriormente pasaron a formar parte da historia, senón que foi unha labor conseguida coa loita dun pobo que reclamaba os seus dereitos ante as desigualdades, inxustizas e opresións ás que eran sometidos.
A liña de actuación propagandística que o partido seguirá a partir dese momento, irá encamiñada a espallar ese fundamento filosófico do que toda a revolución estaba cinguida.
Antes da guerra a opinión da poboación norteamericana atopábase dividida en dous bandos antagónicos. Por unha banda, os que apoiaban a causa alemá e, pola outra, os que vían con certa simpatía o posicionamento inglés, que propiciaba a incorporación dos EE.UU á contenda aliándose a Inglaterra e, por conseguinte, contra os alemáns.
De xeito que os xornais, unha das principais ferramentas propagandísticas da época, defendían posicións diferentes.
Ao incorporarse á guerra, o goberno norteamericano creou un Comité de Información Pública que posuía dous tipos de acción propagandística:
a)A propaganda encamiñada a elevar ou canto menos manter a moral da cidadanía norteamericana.
b)A propaganda dirixida aos países estranxeiros cuxo obxectivo era explicar e xustificar a incorporación dos Estados Unidos á guerra. A mensaxe era clara: os EE.UU eran unha especie de “xusticeiro” e as súas causas a democracia, a xustiza e a paz. (Unha mensaxe que empregaron noutros conflitos bélicos como a invasión de Iraq).
"Xuntos venceremos"
O traballo propagandístico dos EE.UU durante a I Guerra Mundial (1914 - 1918) deixou como herdo un modelo de organización; do mesmo xeito que se obtiveron numerosos aportes de grande utilidade para a psicoloxía, a socioloxía e as técnicas de persuasión publicitaria que se empregan hoxe en día, o que nos amosa como os efectos da propaganda chegan alén do que se agardaba con eles.
"Os maríns dos Estados Unidos, a man dereita do Tio Sam"
Os ingleses, ao igual que os alemáns, traballaron moito a prol do dominio da opinión pública norteamericana, procurando así a alianza.
Mais a propaganda inglesa demostrou ser máis funcional que a dos xermanos.
En 1917 creouse o Ministerio de Información que controlaba todas as campañas para que, tan só, se divulgara a “información oficial”.
Mais, ao remate da guerra, esta estratexia deixaría unha mala ollada da poboación cara a propaganda xa que se decataron de que os sacrificios levados a cabo non foran recompensados coas promesas feitas polo Ministerio de Información, de xeito que este cargo foi suprimido.
Coa primeira guerra mundial prodúcese o desenvolvemento da industria armamentística ao mesmo tempo que a propaganda se converte nun proceso organizado e profesionalizado.
Neste momento aparece o concepto de “guerra de masas”. Isto quere dicir que o conflito bélico non afecta só aos miliares senón que involucra directamente á poboación civil.
De xeito que, ante o elevado número de vítimas, a propaganda converteuse nunha ferramenta psicolóxica para a motivación dos combatentes, mais cada bando desenvolveu técnicas e estratexias distintas, nesta actualización centrarémonos no bando alemán.
ALEMAÑA
A súa propaganda caracterízase por ser de tipo defensivo de xeito que, a súa principal carcterística, é a existencia dun primeiro sector (partido ou estado) que inicia a mensaxe fixando o seu eixo temático e un segundo sector que responderáás acusacións, tentando reverter o “debate” cara temas que lle resulten máis favorábeis.
Esquema da propaganda defensiva que actualmente continua sendo empregado por algúns partidos:
O bando alemán tamén desenvolveu unha estratexia propagandística encamiñada a dominar a opinión pública dos americanos. A través disto pretendían sensibilizar aos americanos con descendencia alemá e aos irlandeses en contra dos británicos; mais non tiveron demasiado éxito, tanto no eido militar coma no propagandístico.
Velaí vos van algúns carteis pertencentes á propaganda alemá durante a I Guerra Mundial:
A propaganda, termo que xa definimos en anteriores actualizacións, enmárcase dentro da comunicación social e procura mobilizar persoas e acadar conciencias.
Esta disciplina manifestouse ao longo da historia de múltiples xeitos: a través da palabra falada, dos medios escritos en xeral e particularmente da prensa, da imaxe (pintura, escultura, arquitectura) mais tamén a través da literatura, do cine e mesmo do xeito de vestir.
De maneira que o estudo da propaganda non debe limitarse ao que realmente se amosa como tal, senón que, tamén debe referirse ao complexo sistema de comunicación humana nunha sociedade onde cada mensaxe pode xogar unha función propagandística independentemente, nalgunhas ocasións,de que ao producirse se tivera esa intención.
O fenómeno da propaganda existe dende o inicio das sociedades agrupadas mais o termo en si mesmo non comeza a empregarse até o s. XVII.
Algúns autores sitúan o comezo desta disciplina no Imperio Romano cuxa ilustración e sagacidade puxo aos romanos alén dos seus contrincantes desenvolvendo numerosos métodos propagandísticos; Julio Cesar fundou o primeiro xornal da historia que asemade era oficialista, Augusto foi, practicamente, o pai do populismo estatal e Adriano, cos seus monumentos e escritos omnipresentes que expoñían aos romanos coma se posuíran un conxunto de virtudes únicas, o primeiro nacionalista.
Mais hoxe, considerase como a primeira peza de propaganda formal da historiaunha escritura duns 2522 anos, a Inscrición de Behistun, a cal axudou a Dario I a facerse co trono de Persia. Trátase dunha inscrición duns 15 m. de alto por 25 de ancho situada sobre unha montaña a 100 m. de altura. Esta inscrición inclúe, ademais do texto en Elamita e Babilonio, unha imaxe de Dario I triunfante ante o seu rival ao trono.
Foto: Inscrición de Behistun.
Deste xeito podemos observar como a propaganda está totalmente ligada dende o comezo da historia á sociedade.
Olalla Rodil, nada na provincia de Lugo e actualmente afincada na cidade de Pontevedra. Son estudante de Publicidade e RR.PP na Universidade de Vigo, concretamente na Facultade de Ciencias Sociais e da Comunicación.
